२०८३ आश्विन २६, सोमबार ०७:५६
नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनबाट गगन थापा सभापतिमा निर्वाचित भएपछि पार्टीभित्र नयाँ नेतृत्व र पुस्तान्तरणको बहसले गति लिएको छ । यसको प्रभाव ऐतिहासिक रूपमा कांग्रेसको बलियो आधार मानिएको मधेस प्रदेशमा पनि देखिन थालेको छ। तर, युवामा बढ्दो उत्साहलाई चुनावी मतमा रूपान्तरण गर्नु कांग्रेसका लागि सहज भने देखिँदैन । लामो समय मधेसको राजनीतिमा सक्रिय रहेका नेताहरूका अनुसार कांग्रेसको वर्तमान संकटको मुख्य कारण मधेसका मुद्दाप्रतिको कमजोर पकड, स्थानीय संगठनको क्षयीकरण र पार्टीभित्रको गुटगत राजनीति हो । नयाँ नेतृत्वले यी समस्यालाई सम्बोधन गर्न सके मात्रै मधेसमा कांग्रेसको पुरानो प्रभाव फर्कन सक्ने उनीहरूको विश्लेषण छ । कांग्रेसको राजनीतिपछि मधेसकेन्द्रित दल हुँदै हाल स्वतन्त्र रहेका खुसीलाल मण्डल मधेससँग कांग्रेसको सम्बन्ध विगतमा निकै बलियो रहेको स्मरण गर्छन् । उनका अनुसार कुनै समय मधेस र कांग्रेस एकअर्काका पर्यायजस्तै थिए। अहिले भने मधेसको समर्थन कमजोर हुँदा कांग्रेसको राजनीतिक शक्ति पनि खुम्चिएको छ । कांग्रेसका शीर्ष नेताहरूले लामो समय मधेसलाई आफ्नो प्रमुख राजनीतिक आधार बनाएका थिए। बीपी कोइरालादेखि कृष्णप्रसाद भट्टराई, गिरिजाप्रसाद कोइराला र सुशील कोइरालासम्मका नेताहरूको राजनीतिक यात्रामा मधेसको महत्त्वपूर्ण भूमिका थियो । तर, बदलिँदो राजनीतिक परिस्थितिसँगै पार्टीले यस क्षेत्रमा आफ्नो पुरानो जनाधार कायम राख्न सकेन ।
मधेसका मुद्दा र स्थानीय संगठन मुख्य चुनौती
कांग्रेसका पूर्वनेता जेपी गुप्ताका अनुसार मधेसमा पार्टी कमजोर हुनुको प्रमुख कारण यहाँका जनताको अपेक्षा र सरोकारलाई समेट्ने स्पष्ट राजनीतिक एजेन्डाको अभाव हो । विगतमा गाउँदेखि जिल्लासम्म प्रभावशाली नेता तथा सक्रिय संगठन रहेको कांग्रेस अहिले त्यो अवस्थामा नरहेको उनको भनाइ छ । गुप्ताका अनुसार पुराना नेताहरूको स्थानीय प्रभाव घट्दै जानु र संगठनमा उनीहरूको सक्रियता कमजोर हुनु पनि पार्टीको जनाधार खस्किनुको कारण हो। उनका विचारमा सामाजिक सञ्जाल र सञ्चारमाध्यममा देखिएको युवा आकर्षण सकारात्मक संकेत भए पनि त्यसले निर्वाचनमा कस्तो परिणाम दिन्छ भन्ने कुरा अहिले नै निश्चित गर्न सकिँदैन । सिरहाका बुद्धिजीवी डा. महादेव साह पनि कांग्रेसभित्रको पुस्तागत दूरी र आन्तरिक अन्योललाई समस्याका रूपमा औँल्याउँछन् । उनका अनुसार पुराना पुस्ताका धेरै नेता अझै पार्टीमा रहे पनि सक्रिय राजनीतिमा उनीहरूको भूमिका कमजोर छ। नयाँ पुस्ताका कतिपय सदस्य अन्य दलतर्फ आकर्षित भएका छन् । साहका अनुसार पार्टीभित्रको नेतृत्वसम्बन्धी विवाद र गुटगत विभाजनले समेत नेता–कार्यकर्तामा अन्योल बढाएको छ। गगन थापाप्रति युवाको आकर्षण देखिए पनि पुराना पुस्ताका कतिपय नेताहरूको झुकाव पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवातर्फै रहेको उनको बुझाइ छ ।
चुनावी परिणामले देखाएको कमजोर अवस्था
मधेसमा कांग्रेसको घट्दो प्रभाव निर्वाचन परिणाममा समेत देखिएको छ। प्रस्तुत विवरणअनुसार पछिल्लो फागुनमा सम्पन्न प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा मधेस प्रदेशका ३२ प्रत्यक्ष निर्वाचन क्षेत्रमध्ये कांग्रेसले एउटा क्षेत्रमा मात्रै जित हासिल गरेको थियो । कुनै समय मधेसको समर्थनकै बलमा राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभावशाली बनेको कांग्रेसका लागि यो परिणाम ठूलो धक्का हो। २०४८ सालपछिका विभिन्न निर्वाचनमा मधेसले पार्टीलाई राष्ट्रिय सत्तासम्म पुग्न महत्त्वपूर्ण सहयोग गरेको थियो । तर, २०५२ सालदेखि सुरु भएको माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व र त्यसपछिको राजनीतिक परिवर्तनले कांग्रेसको परम्परागत जनाधारमा असर पा¥यो। २०६३–०६४ को मधेस आन्दोलनपछि मधेसकेन्द्रित दलहरूको उदयले कांग्रेसको राजनीतिक स्थान थप चुनौतीपूर्ण बनायो। त्यसपछिका संविधानसभा निर्वाचनमा पनि पार्टीले यस क्षेत्रमा आफ्नो प्रभाव जोगाउन संघर्ष गर्नुपरेको थियो । २०७४ सालको निर्वाचनमा मधेसकेन्द्रित दलहरूको प्रभाव कमजोर हुँदै जाँदा कांग्रेसले पुनरागमनको सम्भावना देखेको थियो। तर, पछिल्लो जेनजी आन्दोलनले पुराना राजनीतिक दलप्रतिको जनधारणा र मतदाताको प्राथमिकतामा फेरबदल ल्यायो। त्यसको असर कांग्रेसमा पनि प¥यो। उपलब्ध विवरणअनुसार सभापति थापा स्वयं सर्लाहीबाट प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा पराजित भएका थिए ।
महाधिवेशनले जगाएको नयाँ अपेक्षा
१५औँ महाधिवेशनपछि कांग्रेसमा युवा नेतृत्वको उदयले मधेसका कार्यकर्ता र समर्थकमा नयाँ आशा जगाएको छ। थापाको नेतृत्वले पार्टीको छवि परिवर्तन गर्न, युवालाई आकर्षित गर्न र संगठनलाई पुनः सक्रिय बनाउन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ । पर्साका कानुन व्यवसायी वीरेन्द्र यादव कांग्रेसको ऐतिहासिक आधार मधेसमा अझै पूर्ण रूपमा समाप्त नभएको बताउँछन्। जेनजी आन्दोलनपछि पार्टी कमजोर देखिए पनि उपयुक्त नेतृत्व र संगठनात्मक सक्रियतामार्फत कांग्रेस पुनः बलियो बन्न सक्ने उनको विश्वास छ । यादवले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी -रास्वपा) को स्थानीय संगठन अझै पर्याप्त रूपमा विस्तार नभएको तर्क गर्दै त्यसलाई दीर्घकालीन राजनीतिक विकल्पका रूपमा हेर्न नहुने धारणा राख्छन्। उनका अनुसार नयाँ राजनीतिक शक्तिको उदयले परम्परागत दललाई चुनौती दिए पनि कांग्रेससँग आफ्नो संगठन र ऐतिहासिक सम्बन्धका आधारमा पुनः स्थापित हुने अवसर छ । यद्यपि, रास्वपा वा अन्य दलको भविष्यबारे अहिले नै निश्चित निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। मतदाताको बदलिँदो मनोविज्ञान, स्थानीय नेतृत्वको प्रभाव र संगठन विस्तारले आगामी राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको दिशा निर्धारण गर्नेछन् ।
पुनरागमनका लागि नेतृत्व परिवर्तन मात्रै पर्याप्त छैन
मधेस प्रदेशमा कांग्रेसकै नेतृत्वमा सरकार रहनु र पार्टीको ऐतिहासिक संगठनात्मक आधार कायम हुनु उसका लागि अवसरका रूपमा हेरिएको छ । तर, प्रदेश सरकारको नेतृत्वमा रहनु र प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा बलियो जनसमर्थन प्राप्त गर्नु फरक विषय हुन्। पछिल्लो चुनावी परिणामले यही अन्तरलाई उजागर गरेको छ । गगन थापाको नेतृत्वमा कांग्रेसले मधेसका मुद्दालाई कत्तिको प्राथमिकता दिन्छ, पुराना नेताहरूलाई संगठनमा कसरी सक्रिय बनाउँछ र युवालाई निर्णय प्रक्रियामा कति स्थान दिन्छ भन्ने कुराले पार्टीको भविष्य निर्धारण गर्नेछ । त्यसैगरी, आन्तरिक गुटबन्दी अन्त्य गर्ने, स्थानीय तहमा प्रभावशाली नेतृत्व विकास गर्ने र मतदाताको विश्वास पुनः प्राप्त गर्ने काम पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुनेछ । महाधिवेशनपछि देखिएको उत्साह कांग्रेसका लागि अवसर अवश्य हो। तर, त्यसलाई दिगो राजनीतिक शक्तिमा बदल्न नेतृत्व परिवर्तनसँगै नीति, संगठन र कार्यशैलीमा समेत परिवर्तन आवश्यक देखिन्छ। मधेसमा कांग्रेसको पुनरागमन सम्भव छ कि छैन भन्ने प्रश्नको जवाफ आगामी दिनमा पार्टीले गर्ने काम र मतदाताले दिने प्रतिक्रियाले तय गर्नेछ ।
